انوری ابیوردی – Anvari

انوری ابیوردی

انوری ابیوردی با نام اصلی اوحدالدین محمدبن محمد انوری – یا علی بن محمد انوری از جمله شاعران و دانشمندان ایرانی سده ۶ قمری در دوران سلجوقیان است- انوری استاد قصیده سرای شعر پارسی و آراسته به هنرهای خوشنویسی و موسیقی بودهاست

زندگی انوری ابیوردی

انوری اواخر قرن پنجم یا اوایل قرن ششم هجری قمری -۱۱۲۶ میلادی- در یکی از دهات کوچک ناحیه ابیورد یا باورد در نزدیکی میهنه که باذنه خوانده می شده است تولد یافته است که از توابع خابران یا دشت خاوران است . پدرش از کارگزاران درباری و به گفتهای سرپرست میهنه بود. او برای پسر خود میراث فراوانی به جا گذاشت که انوری همه را صرف خوشگذرانی و عیاشی کرد و پس از مدتی از فرط تهیدستی- ناچار به شاعری در دربار شاهان شد.

او در جوانی- چندی در مدرسه منصوریه توس به دانش آموختن علمها پرداخت و دانشهای عقلی و نقلی از قبیل فلسفه- اخترشناسی- موسیقی- ریاضیات- پزشکی- منطق و ادبیات عرب را فرا گرفت. در شعرهای او اشارهای است که بر اثر علاقه به آثار پورسینا- عیون الحکمه او را به خط خود کتابت کردهاست

انوری سفرهایی به موصل- بغداد- بلخ- مرو- نیشابور و فرارود کردهاست- ولی در دوران کمال شاعری اقامتگاهش مرو- تختگاه سلطان سنجر سلجوقی بود. هنگامی که قطعهای در هجو مردم بلخ به نام انوری منتشر شد- خشم و غوغایی در مردم بلخ برانگیخت و کار به آنجا کشید که قصد کشتنش را کردند- اما جمعی از بزرگان بلخ مانند قاضی حمیدالدین بلخی صاحب کتاب مقامات حمیدی به شفاعت از او برخاستند و انوری جان سالم به در برد.

مذهب انوری ابیوردی

درباره مذهب انوری اختلاف نظرهایی وجود دارد. شوشتری او را شیعه اثناعشری میداند- اما با توجه به اشعار و محیط زندگانی وی میتوان گفت که به تسنن گرایش داشته است. او در اشعار خود خلفای راشدین را ستوده- و به پیامبر -ص- و علی -ع- نیز مهر ورزیده است.

آثار و تالیفات انوری ابیوردی

دیوان انوری- قریب به پانزده هزار بیت میباشد. این دیوان در قالبهای شعری مختلفی مانند قصیده و قطعه سروده شدهاست. بیشتر شهرت انوری برپایه قصاید اوست و اشعار فکاهی و هزل وی عمدتا در قالب قطعه میباشند. همچنین او دو اثر دیگر بنامهای البشارات فی شرح الاشارات و رسالهای در عروض و قوافی از خود بجای گذاردهاست. کتاب نخست شرح و حاشیهای است که انوری بر کتاب الاشارات ابن سینا نگاشته و بگونهای آن را تفسیر نمودهاست. از یکی از شاعران متقدم انوری به نام قطران تبریزی دیوانی در تهران نگهداری میشود که قویا اعلام شده که به خط انوری ابیوردی نوشته شده است و این با پیشینهای که از هنر خوشنویسی وی گفتهاند همخوانی دارد. همچنین انوری کتابی در طب یا نجوم بنام -کتاب مفید- بنام شاه قطب الدین مودود برزنگی حاکم موصل تالیف کرده بود. همچنین کتاب عیون الحکمه ابوعلی سینا را نیز بازنویسی کرده بودهاست.

انوری به ابن سینا اعتقادی تام داشت و گفتهاند که برخی از آثار او را به خط خود نوشته بوده است. وی همچنین کتابی در شرح اشارات ابن سینا با عنوان البشارات فی شرح الاشارات تالیف کرده بود. انوری ظاهرا کتابی در حکمت یا نجوم نگاشته و به شاه قطب الدین- صاحب موصل- تقدیم کرده بود که به گمان شفیعی کدکنی- گویا همان کتاب مفید است که دولتشاه سمرقندی بدان اشاره دارد.

حاصل تلاش انوری در عرصه شعر و ادب- دیوانی مشتمل بر قصاید- قطعات- غزلیات و رباعیات است که حدود ۱۴۷۰۰ بیت دارد. در این مجموعه که میتوان به تناقض درونی سرایندهاش پی برد- هم از زهد و هم از حرص سخن رفته است- گاه صحبت از خردگرایی است و گاه خرد ستیزی- هم مباهات به شعر و هم نفرت از آن وجود دارد.

انوری در قصاید خود مداحیهایی دارد- از جمله مدح ملک الامرا طغرل تگین غازی بیگ البارغو-آل افراسیاب-حکومت ۴۵۵ق/۱۰۶۳م–[۷] را گفتهاست.

طغرل تگین به تیغ جهان را نظام داد زو بیشتر گرفت و به کمتر غلام داد
جیشش خراج خطه چین و ختا ستد امنش قرار مملکت مصر و شام داد
ناموس جور و فتنه به خنجر قوی شکست آرام ملک و دین به سیاست تمام داد
جودش کفاف عمر به خرد و بزرگ برد عدلش حیات تازه به خاص و به عام داد

شاعری

دیوان شعرهایش را ابتدا سعید نفیسی و سپس محمدتقی مدرس رضوی تصحیح کردهاند. انوری در قصیده و قطعه اعجاز میکند و از تلمیحگویان چیرهدست است. گفتهاند که از حیث روانی الفاظ و کلمات و ترکیبها به متنبی و سید حمیری و ابوالعتاهیه شبیهاست در زبان عرب. از لحاظ عقیدتی بسیاری چون قاضی تستری صاحب مجالس و الامین العاملی صاحب اعیان الشیعه و طهرانی مولف الذریعه و افندی و غیرهم قایل به تشیع وی هستند. از کتابهایی که درباره وی نگاشته شدهاست- مفلس کیمیافروش نوشته شفیعی کدکنی است. از ویژگیهای تاثیرگذار او این را میتوان ذکر نمود که تقریبا برای تمامی همعصران و متاخران خود دارای احترام و منزلت مانده و همیشه اورا در ردیف بزرگترین شاعران فارسی سرای آوردهاند. انوری معانی و نکات ظریف را با اصطلاحات روزمره و نیز مفردات مکلف عربی میآمیخت و سبک و گونهای خاص خود پدیدآورده بود. بسیاری از اشعار انوری هجو و هزل میباشد که انتقاد نیشداری به اوضاع زمان خود در آنها بیان میکردهاست.

انوری ابیوردی

سبک شعری

سبک اانوری ابیوردی در شاعری- واسطه سبک خراسانی و عراقی است. بدین معنا که او با تکمیل سبک شاعری ابوالفرج رونی- راه را برای ظهور سبک عراقی هموار ساخت. استفاده از کنایات و امثال- از ویژگیهای سبک انوری است- چنانکه بسیاری از سخنان او به صورت ضربالمثل در آمدهاند که البته معلول ساختار طبیعی زبان شاعر است. مضمون آفرینی و استخراج معانی تازه از لابهلای آیات- روایات- تلمیحات و حتی مطالب عادی از مشخصات بارز سبک انوری است که همان شیوه متنبی -شاعر معروف عرب- را در اذهان تداعی میسازد.

پیامبری در شعر

شهرت انوری به دلیل قصاید و توانایی بالای پردازش ادبی اوست. در شعری که به جامی منسوب است آمده: -در شعر سه تن پیمبرانند هرچند که لانبی بعدی اوصاف و قصیده و غزل را -فردوسی و انوری و سعدی-. توان بالای انوری در بکارگیری اصطلاحات ادبی و عبارات لطیف و معانی بلیغ موجب شده تا بزرگان ادب ایران با او به دیده احترام نگاه کنند. کسانی مانند نظامی عروضی- جامی- آذر بیگدلی اورا از بزرگان ادب فارسی دانستهاند.

دانش و مرتبه علمی

دایره المعارف بزرگ اسلامی در پیرامون دانش انوری چنین مینویسد:

انوری ابیوردی از دانشمندان نامور روزگار خود به شمار میرود و اشعارش- در بردارنده دانشها و معارف آن دوران است. اشارات- تلمیحات- تصویرسازی و مضمونآفرینیهایش- همه از استادی او در منطق- موسیقی- هییت- ریاضی- علوم طبیعی- نجوم و حکمت حکایت دارد… انوری به ابن سینا اعتقادی تام داشت… وی همچنین کتابی در شرح اشارات ابنسینا با عنوان البشارات فی شرح الاشارات تالیف کرده بود…
کتابی در حکمت یا نجوم نیز توسط انوری نوشته شدهاست که به شاه قطبالدین- صاحب موصل- تقدیم کرده بود. به گمان شفیعی کدکنی این کتاب- احتمالا همان کتاب مفید است که دولتشاه سمرقندی بدان اشاره کردهاست. یان ریپکا از ایرانشناسان اروپایی مدعی شده که از اشعار و آثار انوری برمی آید که وی تا حدودی به قانون جاذبه زمین پی برده بوده. او این را بویژه در شعری با عنوان: -شبی در حال مستی از بامی درافتاد و این قطعه را سرود- نشان دادهاست. در این قطعه وی افتادن خود را از پشت بام بر خلاف نظر همیشگی علمای آن زمان که آنرا مربوط به ماهیت جسم و میل و کشش درونی جسم به سوی پایین میدانستند این بار سقوط شی را به زمین و خواست و ماهیت زمین نسبت دادهاست.

درگذشت انوری ابیوردی

بیشتر- سال ۵۸۳ را سال درگذشت او میدانند. ادوارد براون وفات وی را در سال ۵۸۱ و بنا به عقیده هرمان اته و ژوکوفسکی در سالهای میان ۵۸۷–۵۸۵ عنوان کردهاست. انوری دارای طبعی قوی بوده- در بیان معانی مشکل به صورتی روان مهارت داشت- و چیرهدستی خود در قصیده و غزل را به اثبات رسانید. آرامگاه وی در بلخ است. همچنین مقبره الشعرای تبریز و نیشابور را نیز بعنوان مدفن وی معرفی کردهاند.

منبع :

مردان پارسی

ویکی شیعه

ویکی پدیا

انجمن اجتماع اندیشه - تمامی انجمن‌ها ]...