ابن خردادبه – Ibn Khordadbeh

ابن خردادبه

ابن خردادبه با نام اصلی ابوالقاسم عبیدالله بن عبدالله ابن خردادبه – جغرافیدان- تاریخنویس و موسیقیشناس ایرانی -خراسانی- و نویسنده کتاب المسالک و الممالک است- او یکی از شاگردان نامدار اسحاق موصلی است- ابن خردادبه نویسنده اولین کتاب باقیمانده درباره جغرافیای اداری است

زندگی ابن خردادبه

ابن خردادبه در سال ۲۱۱ق=۸۲۶م در خراسان متولد شد. ابن خردادبه اصل و نسب ایرانی داشت. نیای او- خردادبه به معنای دادهی نیک خورشید- در آغاز پیرو دین زردشت بود و سپس با راهنمایی برمکیان اسلام آورد. پدر ابنخردادبه- عبداللهبنخردادبه- در سال 201 قمری به فرمانداری طبرستان برگزیده شد و توانست بخشهای زیادی از سرزمین طبرستان و دیلم را زیر فرمان خلیفهی عباسی ببرد. همچنین- شهریار پسر شروین را از تخت شاهی طبرستان فرود آورد- مازیار پسر قارون را نزد مامون فرستاد و ابولیلی شاه دیلم را به اسیری گرفت. او به خاطر این کوششها مورد توجه خلیفه و برمکیان بود و پسرش نیز جایگاه ویژهای پیدا کرد و همنشین خلیفههای عباسی شد.

از اسلام آوردن نیای ابنخردادبه به دست برمکیان بر میآید که او از مردم خراسان بوده است. خود ابنخردادبه نیز به سال 211 قمری در خراسان به دنیا آمد. او در آغاز زندگی به بغداد رفت و در سایهی توجه پدر به فراگیری دانش پرداخت و زمانی را نیز نزد اسحاق موصلی- موسیقیدان بزرگ آن دوران- بمفاهیم پایهی موسیقی را آموخت. سپس در زمان خلافت الواثق بالله-232-227 قمری- به مقام -صاحب برید و خبر- در ایالت جبال- سرزمین ماد قدیم- رسید که خبرگزاری آن روزگار به حساب میآید. او در همین جایگاه بود که توانست آگاهی گستردهای پیرامون راهها- شهرها- وضعیت جفرافیایی و اداری ایران و سرزمینهای دیگر پیدا کند و زمینهی نگارش کتاب جغرافیای خود را فراهم سازد.
به نظر میرسد ابنخردادبه در زمان معتمد عباسی نیز چنین جایگاهی داشته و به دلیل همین کار خبرگذاری و خبررسانی- همنشین نزدیک معتمد- خلیفهی عباسی- در سامرا بوده است. مقدسی نوشته است:- ابنخردادبه وزیر خلیفه بود و به دانشهای انباشته در گنجینههای امیرالمومنین دست داشت.- شاید به همین دلیل همنشینی با خلیفه و شرکت کردن در خوشگذرانیها و سرگرمیهای ادبی و هنری او بود که ابنخردادبه به مطالعه و نوشتن آثاری در زمینههای ادبی و هنری- موسیقی و حتی آشپزی پرداخته است.

درباره مذهب ابن خردادبه ذکر خاصی در منابع دیده نمیشود. چه بسا او تابع آرای رسمی دوران خویش بودهاست. در آن دوران- اتهام خدشه در دین و باورها به ویژه درباره ایرانیان بسیار رایج بوده ولی گویا ابن خردادبه از این جهت مورد اعتراض واقع نشدهاست. در مورد تاریخ درگذشت او اتفاق نظر نسبی وجود دارد. او در سال ۳۰۰ق یا کمی پس از آن بعد از یک زندگی طولانی از دنیا میرود.

دانش ابن خردادبه

مسعودی در کتاب مروجالذهب به گفتگوهای معتمد عباسی و ابن خردادبه در مورد موسیقی اشاره دارد بنابراین میتوان چنین گمان کرد که تبحر او در موسیقی و آوازخوانی در نزدیکی او به خلیفه نقش بسزایی داشتهاست. در هر روی ابن خردادبه از همان آغاز بیشتر جغرافیدان و صاحب مسالک و ممالک محسوب میشد و آثار او در مورد موسیقی دارای اهمیت ثانوی بود. ابوالفرج اصفهانی درباره او مینویسد که در آنچه میگوید و در کتابهای خود میآورد تحقیق زیاد نمیکند.

محمد مقدسی پیرامون جغرافینگاران سلف خود مینویسد: -در کتاب جیهانی همه مطالب اصلی مندرج در آثار ابن خردادبه آمده-.

جغرافیا

ابن خردادبه نویسنده اولین کتاب باقیمانده درباره جغرافیای اداری است. آنسان که پیداست او اولین جغرافیدانی که به عربی نوشتهاست- نیست ولی کتاب او اولین کتابی است که مانند نسخه ابتدایی آن باقی مانده. او راهنمایی برای مسافران نوشت و راه دریاییای را که از ریزشگاه دجله به خلیج فارس در نزدیکی ابله آغاز میشد و به چین و هندوستان میرسید- توصیف کرد.

او احتمالا نویسنده نخستین اثر با عنوان عمومی مسالک و ممالک است و نخستین فردی است که کتابی در جغرافیای اقتصادی گردآوری کرده. ابن خردادبه از سنت ایرانی در جغرافینگاری پیروی نموده که در آن برای مسایل مربوط به خراج و محصولات و معادن سرزمینها اهمیت فراوان قایل بودهاند. او افزون بر پیروی از سنت ایرانی- از اثر جغرافیایی بطلمیوس نیز بهره گرفتهاست. به هر حال پیروی او از بطلمیوس ناچیز است همچنان که در نام بردن از بخشهای دنیا از کیهانشناسی ایرانی پیش از اسلام و نه یونانی بهره میبرد. وی همچنین واژهای پارسی پیش از اسلام در کشورداری را بسیار بکار برده و نگاهی ویژه و در خور به تاریخ ایران پیش از اسلام دارد. این موارد خود بیانگر وجود منابع بومی ایرانی در دانش جغرافیا در هنگام نوشتن کتاب است.

موسیقی

ابن خردادبه بهره مند از آموزشهای اسحاق موصلی در موسیقی و ادبیات بود. خطبههای مشهور او در حضور معتمد خلیفه شامل اطلاعات و جزییاتی دقیق از قدیمیترین سنتهای موسیقایی عرب است. یکی از مباحث مهم ابن خردادبه- مسیله کارسازی موسیقی عرب از ایرانیان است. او باور داشت افزون بر این تاثیر- تا سه سده موسیقی ایران به روشنی در موسیقی عرب مشهود بودهاست.

او در گفتگو با معتمد عباسی میگوید موسیقی ایرانیان به وسیله عود و سنج که ویژه آنهاست- بودهاست و آنها نغمهها و آهنگها و پردهها و دستگاههای شاهانی داشتند که هفت دستگاه بوده. موسیقی مردم خراسان و فرای خراسان به وسیله زنگ نواخته میشده که هفت بار داشت و نغمه آن چون سنج بوده. موسیقی مردم ری و طبرستان و دیلم به سهتار نواخته میشده و ایرانیان سهتار را بر بسیاری سازهای دیگر مقدم میداشتند.

او همچنین میگوید موسیقی ذهن را لطیف و اخلاق را ملایم و جان را شاد و قلب را دلیر و بخیل را بخشنده میکند و با نبیذ غم توانفرسا را میبرد و نشاط میآورد و غم میزداید. او درباره نغمهگر ماهر- میگوید نغمهگر ماهر کسی است که به نفس خود مسلط باشد و با ظرافت از دستگاهی به دستگاهی رود و نغمههای گوناگون آرد.

ابن خردادبه نویسنده اولین کتاب باقیمانده درباره جغرافیای اداری است. آنسان که پیداست او اولین جغرافیدانی که به عربی نوشتهاست- نیست ولی کتاب او اولین کتابی است که مانند نسخه ابتدایی آن باقی مانده. او راهنمایی برای مسافران نوشت و راه دریاییای را که از ریزشگاه دجله به خلیج فارس در نزدیکی ابله آغاز میشد و به چین و هندوستان میرسید- توصیف کرد.

او احتمالا نویسنده نخستین اثر با عنوان عمومی مسالک و ممالک است و نخستین فردی است که کتابی در جغرافیای اقتصادی گردآوری کرده. ابن خردادبه از سنت ایرانی در جغرافینگاری پیروی نموده که در آن برای مسایل مربوط به خراج و محصولات و معادن سرزمینها اهمیت فراوان قایل بودهاند. او افزون بر پیروی از سنت ایرانی- از اثر جغرافیایی بطلمیوس نیز بهره گرفتهاست. به هر حال پیروی او از بطلمیوس ناچیز است همچنان که در نام بردن از بخشهای دنیا از کیهانشناسی ایرانی پیش از اسلام و نه یونانی بهره میبرد. وی همچنین واژهای پارسی پیش از اسلام در کشورداری را بسیار بکار برده و نگاهی ویژه و در خور به تاریخ ایران پیش از اسلام دارد. این موارد خود بیانگر وجود منابع بومی ایرانی در دانش جغرافیا در هنگام نوشتن کتاب است.

آثار ابن خردادبه

از آثار وی تنها دو اثر المسالک و الممالک -راهها و کشورها- و مختار من کتاب اللهو و الملاهی بجا ماندهاست. آثار دیگری که از او شناخته شده اینها هستند:

کتاب المسالک و الممالک -کتاب مسلکها و سرزمینها-: در زمینه جغرافیای توصیفی.
کتاب ادب السماع -آداب سماع-: چگونگی شنیدن صداها یا آداب در موسیقی.
کتاب جمهره انساب الفرس و النّوافل -یا النّواقل-
کتاب الطبیخ
کتاب اللّهو و الملاهی -تفریح و آلات موسیقی-: درباره انواع سازها و دستگاههای موسیقی در عهد ساسانی و شرحی از زندگانی باربد و سرکش.
کتاب الشراب
کتاب الانوا
کتاب الندام و الجلسا -یا الندما و…- -ندیمان و همنشینان-
کتاب الکبیر فی التاریخ -احتمالا همان کتاب اخبار-
کتاب طبقات المغنیین -طبقههای رامشیان-
احتمالا فهرست آثار ابن خردادبه ناقص است. مسعودی به اثر مهم تاریخی او که شامل اطلاعات مهمی درباره تاریخ غیر عرب و پادشاهان آنها بوده اشاره میکند.

منبع :

جزیره دانش

ویکی پدیا

انجمن اجتماع اندیشه - تمامی انجمن‌ها ]...