دهخدا – Ali Akbar Dehkhoda

علی اکبر دهخدا

علیاکبر دهخدا – ادیب- لغتشناس- سیاستمدار و شاعر ایرانی است- علی اکبر دهخدا از خبرهترین و فعالترین استادان ادبیات فارسی در روزگار معاصر است که بزرگترین خدمت به زبان پارسی در این دوران را انجام داده- او مولف و بنیانگذار لغتنامه دهخدا که در بیش از پنجاه جلد به چاپ رسیده است نیز بوده است
زندگی علیاکبر دهخدا

علیاکبر ده خدا در سال ۱۲۵۷ خورشیدی در تهران دیده به جهان گشود. اگرچه اصلیت او قزوینی بود- اما پدرش خان باباخان که از ملاکان متوسط قزوین بود- پیش از زاده شدن وی از قزوین خارج شده و در تهران اقامت گزیده بود. هنگامی که او ده ساله بود پدرش در بروجرد فوت کرد. در آن زمان غلامحسین بروجردی که از دوستان خانوادگی آنها بود کار تدریس دهخدا را آغاز کرد و دهخدا تحصیلات قدیمی را نزد او آموخت.

در زمان گشایش مدرسه علوم سیاسی وابسته به وزارت امور خارجه در سال ۱۲۷۸ شمسی- دهخدا در آزمون ورودی مدرسه شرکت کرد و در آن جا مشغول تحصیل شد و چهار سال بعد جز اولین فارغالتحصیلان مدرسه سیاسی بود. طی این دوره با مبانی علوم جدید و زبان فرانسوی آشنا شد. معلم ادبیات فارسی آن مدرسه محمدحسین فروغی بود و گاه تدریس ادبیات کلاس را به عهده دهخدا میگذاشت. چون منزل پدری دهخدا در جوار منزل حاج شیخ هادی نجمآبادی بود- دهخدا از این موقعیت استفاده میکرد و از محضر او بهره میگرفت.

پس از اتمام دوره مدرسه علوم سیاسی- دهخدا که اکنون میرزا علیاکبر خان قزوینن نامیده میشد- به خدمت وزارت امور خارجه در آمد و در سال ۱۲۸۱ هنگامی که معاونالدوله غفاری بهعنوان سفیر ایران در کشورهای بالکان منصوب شده بود- دهخدا بهعنوان منشی سفیر با او همراه شد. اقامت آنها در اروپا بیش از دو سال در شهر وین بود. دهخدا از این دوره برای آشنایی بیشتر با زبان فرانسوی و دانشهای جدید استفاده کرد. او در سال ۱۲۸۴ به ایران بازگشت.
بازگشت دهخدا به ایران همزمان با آغاز مشروطیت بود. ابتدا به مدت شش ماه در اداره شوسه خراسان که در مقاطعه حسینآقا امینالضرب بود- بهعنوان معاون و مترجم مسیو دوبروک مهندس بلژیکی استخدام شد.

دهخد ا از دست پروردگان شیخ هادی نجمآبادی محسوب میشود که در جنبش مشروطه نقشی مهم ایفا کرد. دهخدا در بیان خاطرات خود- -تربیت عقل- خویش را به شیخ هادی -طایب ثراه- نسبت داده و او را همراه دو مربی دیگر خود- -وجودی استثنایی- خوانده است.
در همین هنگام – شمسی ۱۲۸۵ – ۱۳۲۵ قمری- میرزا جهانگیرخان شیرازی و میرزا قاسمخان تبریزی برای آغاز انتشار روزنامه صوراسرافیل که خود بنیانگذار آن بودند از او دعوت به همکاری کردند. دهخدا از ابتدا نویسنده اصلی در صوراسرافیل بود.

وی با نگارش مقالههای بند در روزنامه صوراسرافیل- در زمره مشروطه خواهان قرار گرفت. به همین سبب بود که او نیز مورد غضب محمدعلی شاه واقع شد و اگر کمک سفارت انگلستان در امان گرفتن برای او نبود- سرنوشتی چون همکارانش-مییافت. نخستین شماره این روزنامه هفتگی پنجشنبه هفدهم ربیعالآخر ۱۳۲۵ قمری برابر هشتم خرداد ۱۲۸۶ و ۳۰ مه ۱۹۰۷ در هشت صفحه در تهران منتشر شد. صوراسرافیل طی چهارده ماه بعدی با تعطیلیها و توقیفهایی که دید جمعا سی و دو شماره منتشر شد که تاریخ آخرین شماره بیستم جمادیالاولی ۱۳۲۶ بود. دهخدا در آغاز هر شماره روزنامه مقالهای در زمینه مسایل سیاسی- اقتصادی و اجتماعی و در پایان مقالهای با عنوان چرند و پرند با نام مستعار مینوشت. سبک نگارش این مقالات در ادبیات فارسی بیسابقه بود و مکتب جدیدی را در روزنامهنگاری ایران و نثر فارسی معاصر پدیدآورد.

علی اکبر دهخدا

مهمترین نام مستعار میرزا علیاکبر خان قزوینی در چرند و پرندش دخو بود. دخو مخفف کلمه د هخدا است- خطابی برای مردم سادهدل در قزوین- زادگاه پدر و اجداد نویسنده. البته دهخد ا در اصل به معنی ‘کدخدا و خداوند و بزرگ ده است.

برخی نوشتههای د هخدا موجب اعتراضهای شدید سنتگرایان متعصب و طرفداران استبداد شد تا جایی که حتی حکم به تکفیر او دادند. مجلس چند بار راجع به نوشتههای او به بحث و گفتگو پرداخت. در جلسه بیستم شعبان ۱۳۲۵ اسدالله میرزا به شکایت انجمن اتحادیه طلاب اشاره کرد. آقا سید محمد جعفر نمایندهای دیگر تصریح کرد که در شمارههای ۱۲ و ۱۴ صور اسرافیل نوشتهای که به تکفیر انجامیده باشد- دیده نمیشود اما درمورد مطالب سیاسی باید وزارت علوم و معارف نظر دهد. پس از یکی دو گفتار دیگر روزنامه بهطور موقت توقیف شد. در این میان دهخدا نیز به مجلس احضار شد و توانست با منطق و استدلال و حاضرجوابی مخالفان را مجاب کند. البته دهخدا را از در پشتی مجلس خارج کردند زیرا برخی متعصبان مسلح با سلاح گرم- آماده حمله به او بودند.

فعالیتهای سیاسی علی اکبر دهخدا

د هخدا سردبیری برخی نشریات مربوط به حزب کمونیست ایران -دهه ۱۹۲۰- را نیز به عهده داشت. در کشاکش انحلال سلطنت و برپایی جمهوری- دهخدا بعنوان اولین کاندیدای مقام ریاست جمهوری در ایران مطرح شد. مردی که میتوانست اولین رییس جمهور ایران باشد. شخصیتی ملی- سیاسی- ادیب- ستمدیده استبداد و از آن مهمتر- از کوره ارتجاع ستیزی و دفاع از ترقی و تحول ایران بیرون آمده. سلطنت پهلوی که مستقر شد- بیم از این کاندیداتوری به کینه تبدیل شد. دهخدا را نمیشد سر پیری و به جرم طرح او بعنوان اولین رییس جمهور ایران کشت- اما میشد به انزوا کشاند- و چنین کردند. او در انزوا همان کرد که فردوسی کرده بود. فرهنگ دهخدا را پایه ریخت. دهخدا به همین دلیل تا پایان عمر مغضوب دربار سلطنتی ماند. به همین دلیل در دوره رضا شاه از کارهای سیاسی کناره گرفت و به کارهای علمی و ادبی و فرهنگی مشغول شد. مدتی ریاست دفتر -کابینه- وزارت معارف- ریاست تفتیش وزارت عدلیه- ریاست مدرسه علوم سیاسی و سپس ریاست مدرسه عالی حقوق و علوم سیاسی تهران به او محول گردید. چند روز قبل از شهریور ۱۳۲۰ و خلع رضاشاه- معزول شد و پس از آن بیشتر به مطالعه و تحقیق و نگارش پرداخت.
دهخدا در سالهای نهضت ملی شدن نفت به رهبری دکتر محمد مصدق- پشتیبان جدی او بود. در ماههای پیش از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ شایعه تشکیل شورای سلطنت و ریاست شورای دهخدا -در صورت پیروزی نهضت و اعلام جمهوری- بر سر زبانها افتاد. به همین خاطر نیز ماموران کودتا پس از کودتای ۲۸ مرداد به خانهاش ریختند و وی را شدیدا مضروب نمودند.

دستی نیز در کار بود که سرمقاله نخست صوراسرافیل ایوردن -دوره دوم- را که حاوی حملههای بیپروایی به موجودیت پادشاهی در ایران بود برای رهبران سیاسی ارسال میکرد.
در چنین وضعیتی بود که در روزهای اول بعد از کودتا- خانه دهخدا توسط ماموران تفتیش شد و وی را شدیدا مضروب نمودند. دهخدا مورد احضار و بازجویی قرار گرفت. به دلایلی پیش گفته شده و نیز شرکت در نامه سرگشاده علیه کنسرسیوم نفت در سال بعد- نام دهخدا را از خیابان محل زندگیاش برداشتند.
علیاکبر د هخدا در روز دوشنبه هفتم اسفند ماه ۱۳۳۴ در سن ۷۷ سالگی در خانه مسکونی خود در خیابان ایرانشهر تهران درگذشت. پیکر او به شهر ری مشایعت و در ابن بابویه در مقبره خانوادگی مدفون گردید. پس از درگذشت دهخدا- خانهاش تبدیل به دبستانی با نام خودش شد. اما در سالهای پس از انقلاب نام او را از روی دبستان برداشتند.

علی اکبر دهخدا

لغتنامه دهخدا

مقدمات تالیف و سپس انتشار لغتنامه دهخد ا از اواخر دهه ۱۳۰۰ هجری خورشیدی با مساعدت دولت فراهم شد و اولین قراردادها برای این منظور سالهای ۱۳۱۳ و ۱۳۱۴ بین وزارت معارف و علیاکبر دهخدا منعقد شد. اولین مجلد لغتنامه در سال ۱۳۱۸ منتشر شد- اما بهدلیل کندی کار چاپخانه بانک ملی- آغاز جنگ جهانی دوم و حجم وسیع کار- چاپ لغتنامه متوقف شد. پس از پایان جنگ- اندیشه چاپ و نشر تالیف دهخدا به یک ایده ملی تبدیل شد. سرانجام در سال ۱۳۲۵ با طرح پیشنهادی عدهای از نمایندگان مجلس شورای ملی -در راس آنها محمد مصدق- و به دنبال آن تصویب ماده واحدهای در مجلس- وزارت فرهنگ مکلف به تامین کارمندان و امکانات لازم برای تدوین لغتنامه شد. به این ترتیب- لغتنامه از یادداشتهای گردآوری شده توسط دهخدا بسیار فراتر رفت- و سازمان لغتنامه از آغاز تا پایان نشر کتاب- از همکاری تعدادی از لغتشناسان برخوردار شد که نامهای آنها در مقدمه ویرایش جدید -سال ۱۳۷۷- بهعنوان عضو هییت مولفان لغتنامه آمده است.

معاونت اداره لغتنامه با دکتر محمد معین بود تا در سال ۱۳۳۴ مجلس شورای ملی اداره لغتنامه را از منزل دهخدا به مجلس منتقل ساخت و دهخدا دکتر معین را به ریاست اداره معرفی کرد و طی دو وصیتنامه او را مسیول کلیه فیشها و ادامه کار تالیف و چاپ لغتنامه قرار داد. پس از درگذشت دهخدا در اسفند ۱۳۳۴ محل لغتنامه تا سال ۱۳۳۷ همچنان در مجلس شورای ملی بود و از آن پس به دانشگاه تهران منتقل شد.

علی اکبر دهخدا

نمونه سرودههای علی اکبر دهخدا

د هخدا مسمط معروف خود -یاد آر ز شمع مرده یاد آر- را در یادبود میرزا جهانگیرخان شیرازی مدیر روزنامه صوراسرافیل سرود:

ای مرغ سحر چو این شب تار بگذاشت ز سر سیاهکاری
وز نفحه روحبخش اسحار رفت از سر خفتگان خماری
بگشود گره ز زلف زر تار محبوبه نیلگون عماری
یزدان به کمال شد پدیدار واهریمن زشتخو حصاری
یاد آر ز شمع مرده یاد آر

ای مونس یوسف اندر این بند تعبیر عیان چو شد تو را خواب
دل پر ز شعف- لب از شکر خند محسود عدو- به کام اصحاب
رفتی بر یار خویش و پیوند آزادتر از نسیم و مهتاب
زان کو همه شام با تو یک چند در آرزوی وصال احباب
اختر به سحر شمرده یاد آر

چون باغ شود دوباره خرم ای بلبل مستمند مسکین
وز سنبل و سوری و سپرغم آفاق- نگارخانهٔ چین
گل- سرخ و به رخ عرق ز شبنم تو داده ز کف قرار و تمکین
زان نوگل پیشرس که در غم ناداده به نار شوق تسکین
از سردی دی فسرده یاد آر

ای همره تیه پور عمران بگذشت چو این سنین معدود
وان شاهد نغز بزم عرفان بنمود چو وعد خویش مشهود
وز مذبح زر چو شد به کیوان هر صبح شمیم عنبر و عود
زان کو به گناه قوم نادان در حسرت روی ارض موعود
بر بادیه جان سپرده یادآر

چون گشت ز نو زمانه آباد ای کودک دورهٔ طلایی
وز طاعت بندگان خود شاد بگرفت ز سر خدا- خدایی
نه رسم ارم- نه اسم شداد گل بست زبان ژاژخایی
زان کس که ز نوک تیغ جلاد ماخوذ به جرم حقستایی
تسنیم وصال خورده یادآر

فهرست آثار

– لغتنامه
– امثال حکم
– چرند و پرند -مجموعه مقالات-
– فرهنگ فرانسه به زبان فارسی
– ابوریحان بیرونی
– تعلیقات بر دیوان ناصر خسرو
– پندها و کلمات قصار
– دیوان شعر
– تصحیح دیوان منوچهری
– تصحیح دیوان حافظ
– تصحیح دیوان سید حسن غزنوی
– تصحیح دیوان مسعود سعد
– تصحیح دیوان سوزنی سمرقندی
– تصحیح دیوان فرخی سیستانی
– تصحیح دیوان ابن یمین
– تصحیح لغت فرس اسدی
– تصحیح صحاح الفرس
– تصحیح یوسف و زلیخا
– ترجمه روح القوانین مونتسکیو -منتشرنشده-
– ترجمه عظمت و انحطاط رومیان
– بu200dرهu200dان قu200dاطع برگزیده و شرح آثار دهخدا بu200dررسu200dی لu200dغu200dتنu200dامu200dه دهu200dخu200dدا

اشعار دهخدا

اشعار دهخد ا را می توان به سه دسته تقسیم کرد:
1- نخست اشعاری که به سبک متقدمان سروده- بعضی از این سروده های دهخدا دارای چنان استحکامی است که تشخیص آنها از گفته های پیشینیان دشوار است.

2- دومین دسته از اشعار دهخدا- اشعاری هستند که در آنها تجدد ادبی به کار رفته است. مسمط -یاد آر ز شمع مرده یار آر- از بهترین اشعار جدید فارسی به شمار می آید.

3- سومین نوع اشعار دهخدا- اشعار فکاهی است که به زبان عامیانه سروده شده است.

د هخدا جزو معدود شاعران دوره مشروطیت است که جهان بینی و جهان نگری روشنی دارد. هرگز دچار احساسات نمی شود و شعار نمی دهد. علی اکبر د هخدا اشعارش را در قالب های معهود مثنوی- غزل- مسمط- قطعه- دوبیتی و رباعی سروده است.

مضامین اشعار دهخدا:

مضامین شعر دهخدا وطن پرستی- دادخواهی- رسوا کردن ظالمان و حاکمان نالایق و مبارزه با ریاکاری و دورویی است. یکی از ویژگی های شعر دهخدا طنز تلخ و گزنده اوست که با تحلیل قوی و سرشارش همراه می شود.

سبک دهخدا

د هخدا در ادبیات عهد انقلاب مشروطه مقامی ارجمند دارد- علامه دهخدا باهوشترین و دقیق ترین طنزنویس این عهد است. دهخدا با نثر ویژه ای که در نوشتن مقالات انتقادی صوراسرافیل به کار برد نمونه ای از نثر طنز و انتقادی فارسی را ابداع کرد. علی اکبر دهخدا هر حادثه ای را دستاویز قرار می داد تا به استبداد بتازد.
نکته مهم در مقالات و شعر طنز دهخدا عشق و علاقه و دلسوزی به حال مردم خرده پا است. دهخدا با نمایاندن جهات تاریک زندگانی- جهت روشن و امیدبخش آن را هرگز فراموش نمی کرد. علامه دهخدا به بطالت و تنبلی و بی شعوری می تاخت. مقالات طنزآمیز او با امضای -دخو- انتشار یافت.

رحلت علامه علی اکبر د هخدا

سرانجام علامه د هخدا در ساعت شش و ربع بعد از ظهر روز دوشنبه هفتم اسفندماه 1334 هجری شمسی در خانه مسکونی خویش به رحمت ایزدی پیوست. جنازه آن مرحوم به شهر ری مشایعت و در ابن بابویه در مقبره خانوادگی مدفون گردید.

قبر علیاکبر دهخدا در داخل حجره خاندان دهخدا

و به حق در مرگ دهخدا باید گفت:
از شمار دو چشم یک تن کم و زشمار خرد هزاران بیش

معروف ترین شعر علی اکبر دهخدا
این شعر را دهخدا در سوگ جهانگیرخان صوراسرافیل سروده است:

ای مرغ سحر ! چو این شب تار / بگذاشت ز سر سیاهکاری
وز نفحه ی روح بخش اسحار / رفت از سر خفتگان خماری
بگشود گره ز زلف زرتار / محبوبه ی نیلگون عماری
یزدان به کمال شد پدیدار / و اهریمن زشتخو حصاری
یاد آر ز شمع مرده یاد آر

ای مونس یوسف اندرین بند / تعبیر عیان چو شد ترا خواب
دل پر ز شعف- لب از شکرخند / محسود عدو- به کام اصحاب
رفتی برِ یار و خویش و پیوند / آزادتر از نسیم و مهتاب
زان کو همه شام با تو یک چند / در آرزوی وصال احباب
اختر به سحر شمرده یاد آر

چون باغ شود دوباره خرم / ای بلبل مستمند مسکین
وز سنبل و سوری و سپرغم / آفاق- نگار خانه ی چین
گل سرخ و به رخ عرق ز شبنم / تو داده ز کف زمام تمکین
ز آن نوگل پیشرس که در غم / ناداده به نار شوق تسکین
از سردی دی فسرده- یاد آر

ای همره تیه پور عمران / بگذشت چو این سنین معدود
و آن شاهد نغز بزم عرفان / بنمود چو وعد خویش مشهود
وز مذبح زر چو شد به کیوان / هر صبح شمیم عنبر و عود
زان کو به گناهِ قوم نادان / در حسرت روی ارض موعود
بر بادیه جان سپرده- یاد آر

چون گشت ز نو زمانه آباد / ای کودک دوره ی طلایی
وز طاعت بندگان خود شاد / بگرفت ز سر خدا- خدایی
نه رسم ارم- نه اسم شداد- / گل بست زبان ژاژخایی
زان کس که ز نوک تیغ جلاد / ماخوذ به جرم حق ستایی
پیمانه ی وصل خورده یاد آر

منبع :

بیتوته

ویکی پدیا

دانشنامه رشد

انجمن اجتماع اندیشه - تمامی انجمن‌ها ]...