ابن بیطار – Ibn al Baitar

ابن بیطار

ابن بیطار با نام کامل ضیا الدین ابو محمد عبدالله احمد بن محمد مالکی- عالم مسلمان گیاهشناس و دارو شناس اندلسی اواخر قرن ششم ه ق بود – مشهورترین اثر او – الجامع المفردات و الادویه و الاغذیه – است – او در اثرش بیش از 1400 نمونه ی دارویی را به صورت الفبایی فهرست کرد- که سیصدتای آنها برای اولین بار توسط خود او فهرست شده بود

زندگی ابن بیطار

ابن بیطار گیاهشناس و داروشناس اندلسی – احتمالا از خاندان مشهور ابن بیطار مالقه بود که ابن ابار از آنان یاد کرده است. تاریخ ولادت او به طور دقیق معلوم نیست- اگر چه برخی- بدون اشاره به مآخذ- 593ق/1197م را ذکر کردهاند. ابن بیطار در اشبیلیه که در آن روزگار پایتخت موحدون- مرکز علم و ادب بود- دانش آموخت و با استادان خود- عبدالله بن صالح- ابوالحجاج یوسف بن موراطیر و به ویژه گیاه شناس نامی اشبیلی- ابوالعباس احمد بن محمد مشهور به ابن الرومیه- در اطراف آنجا به بررسی و گردآوری گیاهان دارویی پرداخت.

آشنایی وی با آثار پزشکان و گیاه – دارو شناسان یونانی به ویژه دیسقوریدس و جالینوس- اندلسی مانند احمد بن محمد غافقی قرطبی و ابوالقاسم خلف بن العباس زهراوی- و مغربی چون شریف ادریسی- اسحاق بن عمران و ابن جزار در همین دوره دانشآموزش و در میهن خود فراهم شد. ابن بیطار در حدود 617ق/1220م به قصد تحقیق در محتویات گیاهشناختی آثار پیشنیان و معاینه و گردآوری عقاقیر- راهی مشرق یعنی کشورهای غربی جهان آن روز اسلام شد و از شمال افریقا -مراکش- الجزایر و تونس- دیدن کرد. به گزارش ابن ابی اصیبعه در عیون الانبا- که یگانه ماخذ معتبر شرقی درباره ابن بیطار است به شهرهای یونان و دورترین شهرهای آسیای صغیر سفر کرد.

در این مسافرتها- بسیاری از اهل فن را ملاقات کرد و از آنان اطلاعات بسیار درباره گیاهان محلی به دست آورد- به ویژه در بررسی مندرجات کتاب الادویه المفرده دیسقوریدس- که با نامهای کتاب الحشایش و النباتات یا المقالات فی الحشایش نیز آمده است- سعی بلیغ نمود. سپس به شام رفت و در 633ق با ابن ابی اصیبعه در دمشق آشنا شد. در آنجا به خدمت سلطان ایوبی محمد بن ابی بکر ملقب به الملک الکامل درآمد و در زمینه داروهای مفرده و گیاهان پزشکی- معتمد وی گشت و سلطان او را به ریاست عشابان و -اصحاب البسطات- -ظاهرا به معنی داروفروشان یا عطاران- در قلمرو خود بگماشت. پس از مرگ این سلطان ابن بیطار به قاهره رفت و به خدمت پسر و جانشین او- الملک الصالح نجمالدین ایوب- پیوست. در آنجا نیز از اعتماد و اکرام شاهانه برخوردار شد و بر همگنان برتری یافت و معروفترین آثار خود- یعنی الجامع و المغنی- را به فرمان این پادشاه -نک: ابن بیطار- 1/2- و در روزگار اقامت در قاهره تالیف کرد . با اینهمه پس از چندی به دمشق بازگشت و تا پایان عمر در آنجا بود.

نامیترین شاگرد ابن بیطار در گیاه – داروشناسی- پزشک و به ویژه تذکرهنویس معروف- ابن ابیاصیبعه بود که با وی به مشاهده و بررسی گیاهان دارویی به بیرون دمشق میرفت و تفسیری را که ابن بیطار بر کتاب دیسقوریدس نوشته بود- میخواند و مشکلاتی را که در آثار دیسقوریدس و جالینوس و غافقی و جز آنان داشت- از وی میپرسید. ابن ابی اصیبعه علم و اخلاق استاد خود را چنین ستوده است: -در گیاهشناسی- تحقیق و گزینش گیاهان و شناسایی رویشگاهها و نامهای مختلف و گوناگون آنها یگانه روزگار و علامه زمان خود بود و من در او زیرکی و نیزهوشی و درایت شگفت انگیزی در معرفت گیاهان و در نقل گفتههای دیسقوریدس و جالینوس یافتم. همچنین آنچه از نیکی رفتار- جوانمردی- خوش طینتی- خوش خلقی- خوش فهمی و کرامت نفس او دیدم چندان شگفت آور بود که به وصف نمیآید-

آثار ابن بیطار

شاخصترین اثر او الجامع المفردات و الادویه و الاغذیه است که آن را در سال ۶۴۶ ه. ق کامل کرد. این کتاب در واقع بزرگترین دایره المعارف داروشناسی برجا مانده از قرون وسطی میباشد. در این تالیف وی به ترتیب الفبا- حدود ۱۴۰۰ دارو و خوراکی مفرد گیاهی و کانی و جانوری را با استناد به بیش از ۱۵۰ ماخذ و با استفاده از تجارب و مشاهدات شخصی -حدود ۴۰ مورد- آورده است که با کتاب دوم قانون ابن سینا که حاوی تقریبا ۸۰۰ ماده است- قابل مقایسه است.

سایر آثار وی عبارتند از:

– کتاب الافعال الغریبه و الخواص العجیبه
– کاشف الویل فی معرفه امراض الخیل
– میزان الطب

منبع :

پارسی

ویکی پدیا

انجمن اجتماع اندیشه - تمامی انجمن‌ها ]...