خازنی — Al Khazini

خازنی

خازنی با نام کامل ابوالفتح عبدالرحمن منصور خازنی دانشمند ایرانی و یونانی تباری بود- خازنی در سده پنجم و ششم نقش مهمی در تدوین گاهشماری جلالی داشت- وی خزانهدار دربار سلجوقی در مرو نیز بود

زندگی خازنی

خازنی دانشمند علم حیل -مکانیک- و اخترشناس بزرگ سده پنجم و ششم هجری- خدمتکار و خادم خزانهدار دربار سلجوقی مرو در خراسان بود. شهر مرو در آن زمان یکی از پایگاههای بزرگ علمی ایران بشمار میرفته است و -یاقوت حموی- از هشت کتابخانه آن نام میبرد که یکی از آنها بنام -عزیزیه- به تنهایی دوازده هزار کتاب در اختیار داشته است. او بدون اینکه هیچگونه امتیاز یا اعتبار خانوادگی یا علمی داشته باشد- بدون اینکه مدارج شاگرد و استادی را سپری کند و حتی بدون اینکه از لحاظ شغلی نیازی به دانستن داشته باشد- به دلخواه و میل قلبی خود- فرصتهای روزانه را صرف آموختن مکانیک و اخترشناسی میکند.

هنگامی که خیام بزرگ و دیگر دانشمندان همکارش در عصر ملکشاه سلجوقی و به فرمان او- آغاز به تنظیم و احیای نظام گاهشماری خورشیدی ایرانی میکنند- خازنی نیز بطور مستقل و بدون ارتباط با آنان به همین محاسبات میپردازد و از جمله شیوه پیشنهادی خود در محاسبه نوروز یا نخستین روز سال را برای آنان به اصفهان میفرستد. جالب اینکه خیام – قاعده محاسباتی ایشان میپذیرد و بکار میبندد.

خازنی نتیجه تمامی آن محاسبات و شیوههای خود را در کتابی به نام -زیج سنجری- ثبت میکند و در این زیج- همچنین به بررسی گاهشماری هندی- سغدی- عبری- یزدگردی و سلوکی میپردازد. او توابع مثلثاتی با تفاضلهای اول و دوم را با دقت سه رقم محاسبه میکند. در بخشهای متنوعی به محاسبه مسیله تعدیل زمان- مسیر و زمان حرکتهای خورشید- ماه- ستارگان و سیارات -گاه با دقت یک ثالثه- جدولهای پیشبینی خورشیدگرفتگی و ماه گرفتگی- و نیز جداولی در پیشبینی زمان پیدایی و خطسیر -کید-ها -دنبالهدارها- میپردازد. نوشتههای خازنی نشان میدهد که او همواره به دنبال شیوههای نوین و دقیقتر در رصد و محاسبه بوده و صرفا تکرارکننده محاسبات پیشینیان نبوده است. علیرغم اینکه نسخههای خطی کاملی از زیج سنجری وجود دارد- اما تاکنون این کتاب مهم و بینظیر خازنی در ایران منتشر نشده است.

خازنی در بخش دیگری از فعالیتهای علمی و شاید تحت تاثیر شغل ارباب خود- به ابداع و اختراع یک ترازوی آبی برای اندازهگیری جرم حجمی مواد و میزان خلوص آلیاژها میپردازد. او شیوههای سنجش و ساخت ترازوی خود را در کتابی به نام -میزانالحکمه- شرح میدهد و شخصا نمونهای از آنرا برای دربار مرو میسازد. در دایرهالمعارف -زندگینامه دانشمندان جهان- -چاپ نیویورک- ترجمه فارسی گزیدهای از آن زیرنظر استاد احمد بیرشک- نقل شده است که: -برآورد اهمیت خازنی کاری است دشوار. ترازوی آبی او جای تردید باقی نمیگذارد که او در زمره بزرگترین سازندگان ابزارهای علمی در همه اعصار شمرده میشود. در علم حیل کتاب دیگری شناخته نشده است که سنت کتاب میزانالحکمه را ادامه داده باشد. پس از آن- علم اوزان تبدیل به کاردستی اشخاصی شد که ترازوهای ساده میساختند و از آن پس- این رشته از سنت علمی خود بیرون رفت.-

ترازوی خازنی

خازنی بارها پیشنهادهای دربار برای پست و مقامهای حکومتی را رد میکند و ترجیح میدهد در مقام یک دانشمند مستقل باقی بماند. اما سرنوشت او بس غمانگیز است: کارکنان دربار که وجود چنین ترازوی شگفتی را برملاکننده تقلبهای خود میدانستند- آنرا به آتش میکشند و خازنی از غصه ترازو- دق میکند و میمیرد. به همین سادگی!

بیتردید- رنج و غصه خازنی تنها از نابودشدن ابزار اندازهگیری جرم حجمی نبوده است- چرا که میتوانسته نمونهای دیگری از آنرا بسازد. رنج او در واقع از جایگاه و وضعیت علمی جامعهای بوده که هیچگاه امثال او نمیتوانستهاند برنامههای علمی خود را عملی سازند. جامعهای که محاسبات نجومی او را تنها در پیشگویی و فالبینی و عوامفریبی بکار میبستند.

او در زمینههای متنوعی مطالعه داشت از جمله: نظریه گرانش -نیروی جهانی که به سوی مرکز عالم- یعنی مرکز زمین- هدایت میشود– وزن هوا- اثر مویینگی- استفاده از آبسنج برای اندازهگیری چگالی و تخمین دمای مایعات- نظریه اهرم- استفاده از ترازو برای ترازسازی و برای اندازهگیری زمان.
در کتاب دره الاخبار درباره او آمده است: -غلامی بود رومی از آن علی خازن المروزی- تحصیل علوم هندسه کرد تا آنجا که کامل شد و در معقولات نیز آنچه موافق او آمد بر آن تحصیل یافت… و با این مضایل تجرد و زهد اختیار کرد. جامه خلقانی پوشیدی و در هفته سه نوبت غذا خوردی- هر خورشی دو گروه نان داشتی. گویند سلطان اعظم سنجر او را هزار دینار فرستاد- آن را رد کرد و گفت: -مرا ده دینار زر هست و مرا سه دینار -در سال- کافی است و با من در خانه جز گربهای نیست.-

منبع :

بیترین

ویکی پدیا

انجمن اجتماع اندیشه - تمامی انجمن‌ها ]...