بلز پاسکال – Blaise Pascal

بلز پاسکال

بلز پاسکال – ریاضیدان – فیزیکدان و فیلسوف فرانسوی که در سالهای پایانی عمر کوتاهش به الهیات روی آورد

مقدمه

دانشجویان ریاضیات با شنیدن نام او به یاد مثلث خیام پاسکال و قضیه شش ضلعی او می افتند- قضیه ای که پاسکال جوان نخستین بار در سال ۱۶۴۰در سن ۱۶ سالگی در مقاله شش ضلعی خود به نام Essai sur Les Coniques به چاپ رسانید

-خدای مسیحیان خدایی نیست که فقط فاعل حقایق هندسی و نظم عناصر و ارکان باشد. این تصور- تصور مشرکان و اپیکوریان است- همه کسانی که خداوند را بدون پیامبر خدا طلب می کنند و در مرتبه طبیعت متوقف می شوند- یا نوری را که موجب رضای خاطر آنان شود نمی یابند و یا به یک راه شناختن خداوند و خدمت به او بدون آنکه ملازم با شفاعت شفیع باشد می رسند و بدین طریق یا در ورطه الحاد و یا در ورطه خدای مکانیکی هبوط می کنند- و این دو چیزی است که دین مسیحی تقریبا به یک میزان از آن ها نفرت دارد.-

جملات بالا سخنان دانشمندی است که اگر در دایره المعارف های دنیای جدید به دنبال یافتن اطلاعاتی درباره او باشید- در بخش هایی مانند ریاضی و فیزیک و کامپیوتر – بیشتر با نام او و کارهایی که انجام داده است آشنا می شوید تا در بخش هایی مانند فلسفه و مذهب. دانشمندی که فیزیکدانان و مهندسان مکانیک با شنیدن اسم او احتمالا به یاد قانون پاسکال درباره انتقال فشار در مایعات می افتند که بیان می کند: – فشار وارد بر هر نقطه از سیال- به طور یکسان به تمام نقاط منتقل می شود.- و یا به یاد پاسکال واحد فشار وارد بر اجسام که بواسطه کارهای مهمی که توسط پاسکال در حوزه فیزیک انجام شده- می افتند که برابر است با فشار حاصل از وارد شدن یک نیوتن نیرو بر یک متر مربع.

دانشجویان ریاضیات با شنیدن نام او به یاد مثلث خیام پاسکال و قضیه شش ضلعی او می افتند- قضیه ای که پاسکال جوان نخستین بار در سال ۱۶۴۰در سن ۱۶ سالگی در مقاله شش ضلعی خود به نام Essai sur Les Coniques به چاپ رسانید.

دانشجویان علوم کامپیوتر و صنعتIT هم با شنیدن نام او احتمالا به یاد زبان برنامه نویسی پاسکال می افتند- زبانی که بسیاری از دانشجویان رشته کامپیوتر و سایر رشته های فنی- اصول برنامه نویسی کامپیوتر را از طریق آن می آموزند و نخستین بار پروفسور نیکلاس ویرث-Niklaus Wirth- سویدی بین سال های ۱۹۶۸ تا ۱۹۷۲ میلادی آن را ابداع کرد و توسعه داد و به افتخار نخستین مخترع ماشین حساب مکانیکی یعنی بلز پاسکال نام پاسکال را برای این زبان برنامه نویسی انتخاب کرد.

زندگینامه بلز پاسکال

-پاسکال- در 19 ژوین 1623- در ناحیه -Auvergn- فرانسه به دنبا آمد و در سن سه سالگی- مادر خود -آنتونیت بگن- را از دست داد. پدرش -اتین پاسکال- قاضی بود و به علوم و ریاضی علاقه داشت. در سال 1631- اتین به همراه فرزندانش به پاریس نقل مکان کرد و با توجه به نبوغ فوقالعاده پسرش- تصمیم به آموزش وی گرفت. شاید مکالمه های همیشگی پدر با دانشمندان برجسته علوم هندسه در پاریس از جمله -رابروال- -مرسن- -دسارگوس- -میدورگ- گاسندی- و -دسکارتس- دلیل تمایل پاسکال به این علوم بوده است.

بلز پاسکال در سن یازده سالگی- رساله ای کوتاه درباره اصوات اجسام ارتعاشی نوشت و پدرش در پاسخ به این مسیله- مطالعه ریاضیات را تا سن 15 سالگی برای وی ممنوع کرد تا بلز از مطالعه لاتین و زبان یونانی باز نماند. با وجود این- یک روز اتین متوجه شد که بلز – که در آن زمان 12 سال داشت- با تکه ای زغال بر روی دیوار اثبات کرده که مجموع زاویه های یک مثلث- برابر با دو زاویه قایمه است. از آن زمان به بعد- پاسکال اجازه مطالعه اقلیدس را داشت.

پاسکال علاقه ویژهای به مطالعه کارهای Desargues داشت و به دنبال مطالعه چنین عقایدی- در سن 16 سالگی- رسالهای در باب مباحث مخروطی بنام -مقالهای درباره مخروطیها- نوشت. بخش بزرگی از این رساله از بین رفته است- ولی نتیجه مهم آن که -قضیه پاسکال- نام دارد- بر جای مانده است.

پاسکال در سن 18 سالگی برای کمک به پدرش در انجام محاسبات خود- یک ماشینحساب مکانیکی ساخت که قادر به محاسبه جمع و تفریق بود و -ماشین حساب پاسکال- یا -Pascaline- نام گرفت. از جمله نمونههای اولیه این ماشین حساب در موزه -Zwinger- در -درسدن- آلمان قرار دارد. اگرچه این ماشینحسابها مقدمه پیدایش مهندسی کامپیوتر بودند- اما از لحاظ تجاری موفقیت چندانی به دست نیاوردند. طی دهه بعدی- پاسکال طرح خود را بهبود بخشید و بیش از 50 عدد از آنها را ساخت.

نوآوریها در ریاضی

علاوه بر دستاوردهای دوران کودکی- بلز پاسکال در بقیه دوران زندگیش نیز بر دانش ریاضی تاثیر گذاشت. وی در سال 1653- رسالهای با نام -در باب مثلثات حساب- نوشت و در آن- یک صورت جدولی راحت برای ضرایب دو جمله ای شرح داد که امروزه -مثلث پاسکال- نامیده میشود. دستاورد مهم پاسکال در ارتباط با فلسفه ریاضی- مربوط به اثر وی با نام -در باب مغهوم هندسه – بود که در ابتدا به عنوان مقدمهای بر کتاب هندسه برای یکی از مدارس معروف به نام -پورترویال- نوشته شده بود. این کار با گذشت بیش از یک قرن از مرگ پاسکال انتشار یافت.

نوآوریها در علوم فیزیکی

مطالعات بلز پاسکال در مورد سیالات -هیدرودینامیک و هیدروستاتیک- بر اساس اصول سیالات هیدرولیک بود. اختراعات او در این زمینه شامل فشار هیدرولیک -استفاده از فشار هیدرولیک برای افزایش نیرو- و سرنگ می باشد. در سال 1646- پاسکال از آزمایشهای -اوانجلیستا توریسلی- در ارتباط با فشارسنج آگاهی یافت. وی این آزمایشها را با لولهای پر از جیوه تکرار کرد و این لوله را به صورت وارونه درون کاسه ای از جیوه قرار داد. پاسکال این سوال را مطرح کرد که چه نیرویی- بخشی از جیوه را درون لوله نگهداشته و چه چیزی- فضای بالای جیوه را در لوله پر کرده است. در آن زمان- بیشتر دانشمندان بر این باور بودند که غیر از خلاء- ماده ای نامریی در آن فضا وجود دارد.

بلز پاسکال با انجام آزمایشهای دیگری در این زمینه- در سال 1647- -تجربه های جدید از خلا- را نوشت که در آن- قوانین اصلی در مورد میزان تاثیر فشار هوا بر مایعات مختلف عنوان شده بود. در سال 1648- پاسکال مطالعات خود را ادامه داد و در همین راستا- شوهر خواهرش یک بارومتر را به ارتفاعات بالا برد و این نکته به اثبات رسید که سطح جیوه تغییر می کند و پاسکال این آزمایش را با انتقال بارومتر به بالای برج یک کلیسا در پاریس و سپس به پایین آن تکرار کرد. این آزمایشها که سرانجام- منجر به بنیاد نهادن اساس بارومتر شد- در سراسر اروپا با استقبال مردم روبرو گردید.

در پاسخ به این نقدها که باید چیزی نامریی در فضای خالیای که پاسکال عنوان کرده- وجود داشته باشد و در پاسخ به -استین نویل- یکی از مهمترین نظریه های قرن هفده در ارتباط با روش علمی از سوی پاسکال مطرح گردید :

-برای اثبات یک فرضیه- اینکه تمامی موارد مطابق با آن باشند- کافی نیست- اما اگر تنها یک مساله خلاف آن باشد- همان یک مورد برای نقض فرضیه مورد نظر کافی است-.
تاکید و پافشاری وی در مورد وجود خلا منجر به اختلاف او با برخی از دانشمندان مطرح زمان از جمله -دسکارتس- شد.

تغییر مذهب بلز پاسکال

با توجه به زندگی بلز پاسکال می توان گفت که بیماری و یانسنگرایی- دو دلیل عمده وی در تغییر مذهب بوده است. پاسکال از حدود سن هجده سالگی به نوعی بیماری عصبی دچار شد که وی را آزار می داد. او در سال 1647- در پی یک حمله عصبی دچار لمسی اندام شد- به گونه ای که بدون استفاده از عصا قادر به راه رفتن نبود. بلز همیشه سر درد داشت و از آن پس- مشکل سوزش روده و معده نیز داشت.

در سال 1645- لگن پدر پاسکال دچار آسیب دیدگی شد و تحت مراقبت یک دکتر یانسنگرا قرار گرفت. بلز پس از درمان موفقیتآمیز پدرش- کتابهایی از نویسندگان یانسنگرا به امانت گرفت. در این دوره- پاسکال نوعی -دگرگونی اولیه- را تجربه نمود و طی سالهای پس از آن شروع به نوشتن درباره مسایل مذهبی کرد. در این زمان- پاسکال احساس دوری از عقاید اولیه مذهبی اش را داشت و طی چند سال- این دوره را که به گفته خودش -دوره زمینی- بود- سپری کرد. پدر پاسکال در سال 1651 از دنیا رفت و در پی آن- بلز اموال پدر را به ارث برد و سرپرست خواهرش -ژاکلین- شد که برخلاف میل برادر- در -پورت- رویال- راهبه شد.

پاسکال پس از فراغت از امور خواهرش- دیگر هم آزاد بود و هم ثروتمند. وی یک خانه باشکوه پر از خدمتکار برای خود تهیه کرد و سوار بر کالسکهای با چهار و یا پنج اسب به پاریس میرفت. او دوران فراغتش را صرف معاشرت با افراد شوخ و خوش صحبت- زنان و قماربازان -گواه کارهای وی در مورد حساب احتمالات است- میکرد. بلز پس از آشنایی با بانوی زیبا و فهمیده ای در ناحیه -اوورن- او را سافوی دشت و صحرا نامید. وی در همین دوران- کتاب -مکالمه در باب احساسات عاشقانه- را نوشت و به فکر ازدواج افتاد. ژاکلین- بلز را برای لهو و لعبش مورد سرزنش قرار داد و برای تغییر وی دعا کرد.

در تاریخ 23 نوامبر سال 1654- تصادفی روی پل نیلی رخ داد که خوشبختانه پاسکال و دوستانش در این حادثه صدمه ای ندیدند. بعد از این حادثه- پاسکال که عقاید و باورهای مذهبی اش جان تازهای گرفته بود- در ماه ژانویه سال 1655 به مدت دو هفته به صومعهای قدیمی در -پورت رویال- رفت. بعد از این تحولات مذهبی- پاسکال اولین اثر ادبی خود را در مورد مذهب و با عنوان -نامههای ایالتی- نوشت.

اندیشه های بلز پاسکال

متاسفانه بلز پاسکال نتوانست پیش از مرگش- مهمترین کار مذهبی خود به نام -تفکرات- را به پایان برساند. عنوان اولیه این اثر -دفاع از مذهب مسیحیت- بود. پس از مرگ پاسکال- دستنوشته هایی از او پیدا شد که بر روی آنها افکار مختلفی به صورت درهم- اما گویا نوشته شده بود. اولین نسخه از این نوشتهها با نام -تفکرات پاسکال در ارتباط با مذهب و سایر موضوعات- در سال 1670 به صورت کتاب چاپ شد و بلافاصله به اثری ارزشمند تبدیل گردید.

نگرانی و هراس دوستان پاسکال و اندیشمندان از اینکه این -تفکرات- گسسته به جای پارسایی و دینداری منجر به ایجاد شبهه در دین شود- باعث شد تا آنها قسمتهای مورد شک را حذف کرده و سایر قسمتها را تغییر دهند- به نحوی که موجب ناخشنودی شاه و یا کلیسا نشوند.

این کتاب نقطه عطفی در نثر فرانسه به شمار می رود. ویل دورانت در اثر یازده جلدیش -تاریخ تمدن– آن را به عنوان بهترین کتاب نثر فرانسه مورد ستایش قرار داد. پاسکال در مجموعه -تفکرات– چندین تناقض فلسفی را بررسی کرد : بیکرانی و هیچ- ایمان و خرد- درون و ماده- مرگ و زندگی- معنا و پوچی و … . چنین به نظر میرسد که غیر از جهل- فروتنی و گذشت- به نتایج دیگری دست نیافته و با درهم آمیختن آنها- شروط پاسکال را ایجاد کرده است.

کارهای پایانی و مرگ بلز پاسکال

بزرگترین دستاورد پاسکال در ارتباط با نبوغ مکانیکی- ایجاد اولین خط اتوبوس برای حمل مسافران در داخل پاریس و در کالسکههایی با چندین صندلی بود.
در سال 1662- اوضاع بیماری پاسکال وخیم شد. وی خواستار بستری در بیمارستان بود- اما دکتر معالجش گفت که به دلیل وضعیت ناپایدار نمیتوان او را به بیمارستان منتقل کرد. سرانجام پاسکال در تاریخ 18 آگوست سال 1662- بر اثر بیماری سل در پاریس درگذشت – در حالی که این کلمات را بر زبان داشت : -خدایا هرگز تنهایم نگذار-.
بدن پاسکال در گورستان -Saint-Étienne – du -Mont- دفن شد.

میراث بلز پاسکال

به افتخار نوآوریهای علمی- نام -پاسکال- به واحد فشار SI- زبان برنامهنویسی و قانون پاسکال و همچنین به مثلث پاسکال و شروط پاسکال داده شد.
مهمترین نوآوری پاسکال در علم ریاضی- -تیوری احتمال- بود. این تیوری که ابتدا در مورد قمار به کار می رفت- امروزه در علم اقتصاد و به خصوص در علوم آماری بسیار بااهمیت است.

بلز پاسکال در زمینه ادبیات نیز از جمله مهمترین نویسندگان دوره کلاسیک فرانسه به شمار می رود و آثار وی- امروزه به عنوان شاهکار نثر فرانسه در نظر گرفته میشود. فعالیتهای ادبی پاسکال بیش از همه برای مخالفتش با خردگرایی -رنه دکارت- و تاکید همزمان بر این مطلب بود که فلسفه تجربهگرایی برای تعیین حقایق مهم- ناکافی است.

منبع :

بیتوته

آفتاب آنلاین

انجمن اجتماع اندیشه - تمامی انجمن‌ها ]...