صوفی رازی – Abd al Rahman al Sufi

صوفی رازی

صوفی رازی – با نام کامل ابوالحسن عبدالرحمن صوفی رازی استاد ریاضی و ستارهشناس برجسته ایرانی سده چهارم بود که در دوران دیلمیان در فارس میزیست- وی به عنوان یکی از ستاره شناسان با نفوذترین در جهان شناخته میشود- او زندگی خود را به پیشبرد درک ما از ستارگان و صور فلکی اختصاص داد و مشاهدات دقیق او پس از بیش از یک هزاره هنوز معتبر است

زندگی صوفی رازی

صوفی رازی در ۹ محرم ۲۹۱ قمری برابر با ۱۵ آذر ۲۸۲ خورشیدی و ۷ دسامبر ۹۰۳ میلادی -و به روایتی دیگر در ۱۴ محرم ۲۹۱- در شهر ری زاده شد. از دوران کودکی و تحصیلات وی اطلاع چندانی در دست نیست- ولی خود او در مقدمه کتاب -صورالکواکب- از دانشمندی به نام رییس ابوالفضل بهعنوان استادش یاد کرده که در اصفهان نزد وی نجوم آموخته است. از آنجایی که -استاد رییس- لقب ابوالفضل محمد بن حسین بن محمد مشهور به -ابن عمید -وفات 359 هجری قمری- وزیر بزرگ آلبویه بوده است- گمان میرود که استاد صوفی در نجوم ابن عمید بوده است.

صوفی رازی در دربار عضدالدوله دیلمی در اصفهان زندگی میکرد و کار اصلی او تشریح یافتههای پیشین یونانیان در علم نجوم و ترجمه آثار آنان به زبان عربی بود. تعیین اندازه نصف النهار شهر شیراز و ابداع علم نورسنجی در ستارگان از دیگر کارهای علمی ارزشمند اوست.
تاریخنویسان گفتهاند که عبدالرحمن صوفی مدتی در شیراز به انجام محاسبات نجومی سرگرم بوده است. حتی ابوریحان بیرونی نیز نوشته که رصد دایرهالبروج با وسیلهای به قطر ۱۲۳ سانتیمتر در شیراز انجام شده که آن وسیله را در سازه بهدست آمده در شهر گور- کار میگذاشتند.

امیرعضدالدوله دیلمی- صوفی را به سمت استاد ریاضی و ستارهشناسی شهر گور فیروزآباد منسوب کرد. صوفی در رصدخانه شهر گور پژوهشهای ستارهشناسی ارزندهای انجام میداد تا جایی که به شهرت فراوانی رسید. او به ویژه روی کتاب المجسطی بطلمیوس کار کرد و تصحیحات زیادی را بر روی فهرست ستارگان و تخمینهای مربوط به روشنایی و قدر آنها -میزان درخشندگی- انجام داد که اغلب آنها با آنچه بطلمیوس محاسبه کرده بود تفاوت چشمگیری داشت. او در سفری که به یمن داشت موفق شد ابر ماژلانی بزرگ را که از اصفهان قابل رویت نبود- ببیند و از آن با نام البکر در آثارش یاد کرده است. این کهکشان را اروپاییها تا قبل از سفر دریایی ماژلان در قرن شانزدهم- ندیده بودند.
او سحابی و ستارگان مزدوج را بدون داشتن تلسکوپ کشف کرد و نظریه بطلمیوس را اصلاح نمود. کشف سحابی زن به زنجیر بسته در اندرومدا و سحابی وولپکولا در صورت فلکی روباهک و کشف چند سحابی دیگر نیز از کارهای اوست.

او در زمینه دانش ریاضیات- هندسه و ستارهشناسی کتابهای زیادی دارد و همچنین کتاب صورالکواکب -پیکرهای ستارگان- را هم در زمینه اخترشناسی به نگارش درآورد. این کتاب به چندین زبان ترجمه شدهاست.
صوفی رازی نخستین کسی بود که کهکشان مارپیچی M۳۱ -که درفاصله ۲٫۹ میلیون سال نوری از ما قرار گرفته- را با چشم غیرمسلح رصد نموده و مورد مطالعه قرار داد. گزارش صوفی از کهکشان زن برزنجیر و همینطور ابر ماژلانی بزرگ- قدیمیترین مدارک موجود از مشاهده این اجرام هستند. عبدالرحمان در عین حال توانست هفت جرم دیگر را به عنوان اجرام غیرستارهای ثبت و رصد کند. بدین ترتیب میتوان او را نخستین کسی دانست که فهرستی از اجرام غیر ستارهای ارایه دادهاست. در فهرست صوفی رازی اجرام جالب توجهی چون خوشه دوگانه برساوش یا M۴۴ به چشم میخورد.

عبدالرحمان صوفی با رصدهای پیاپی اعلام کرد که رنگ ستاره شباهنگ -در عربی شعرای یمانی- تغییر نمیکند. پیش از او اخترشناسان یونانی مانند سِنِکا و بطلمیوس گفته بودند که این ستاره را به رنگهای گوناگونی دیدهاند. کتاب صورالکواکب او جدولهایی از قدر ستارهها دارد که با دقت خوبی تنظیم شدهاند. در این کتاب همچنین اصلاحی برروی فهرستهای قدیمی یونانی صورت گرفت و برای اولین بار صورتهای فلکی جدیدی چون صورت فلکی ققنوس شناسایی شد که به دلیل عرض جغرافیایی رصدگران یونانی در فهرستهای آنها نیامده بود.
او بزرگترین مترجم آثار نجومی یونانیان باستان -که در اسکندریه قرار داشت- به زبان عربی است و نخستین کوششها را برای برقراری رابطه میان نامهای کهن ستارگان و صور فلکی در متون نجومی یونانیها و نامهای باستانی ستارگان و صور فلکی عربی انجام داد- کاری که گاهی بسیار نامرتبط و در مواردی دارای اشتراکات پیچیده بود.

عبدالرحمان صوفی در رصدهایش به این نتیجه رسید که صفحه دایرهالبروج نسبت به استوای سماوی مایل است و با توجه به این مسیله توانست طول سال اعتدالی را با دقت بیشتری محاسبه کند. صوفی نصف النهار شهر شیراز را محاسبه کرد. او در رصد ستارگان و تعیین قدر ستارگان -میزان درخشندگی– رنگ و موقعیت آنها در صور فلکی و یافتن سحابیها و ستارگان دوگانه کوشش فراوان نمود و نتایج کارش را به دقت در مورد هر صورت فلکی پیادهسازی کرد. در مجموع توانست کاتالوگی از ۱۰۱۸ ستاره همراه با ویژگیهای رصدی آنها تهیه کند سپس به تهیه دو طرح از هر صورت فلکی پرداخت: طرح اول- شکل صورت فلکی را آنچنان که ناظری از بیرون کره آسمان میتوانست ببیند نشان میداد و طرح دوم نمای صورت فلکی را آن طور که یک رصدگر از درون کره سماوی میبیند نمایش میداد -یعنی همان شکلی از صورت فلکی که ما از زمین و در حالت عادی میبینیم-. ساخت این چنین مدلی از کره آسمان و مشخص کردن مواضع دقیق اجرام سماوی بر روی آن- از منحصربهفردترین کارهای صوفی است و هم اکنون این پلانتاریوم -آسمان نما- در موزه شهر قاهره نگهداری میشود.

صوفی همچنین کاربردهای بسیار زیادی برای اسطرلاب پیدا کرد که یافتههایش در آثار به جا مانده از او مکتوب باقیماندهاست. او در سال ۹۸۴ کتاب معروفش را که صورالکواکب –Book of fixed stars نام دارد به رشته تحریر درآورد و در آن بسیاری از کارهایش را همراه با تصویر تشریح کرد. در این کتاب او ستارگان را با نامهای عربیشان مشخص کرده و جدولی از قدرهای دقیق ستارگان هر صورت فلکی و نمای صورت فلکی ارایه کردهاست. در توصیفات و تصاویری که از صورت فلکی آندرومدا کشیدهاست به یک ابر کوچک اشاره نموده که در حقیقت همان کهکشان آندرومدا یا ۳۱M است. البته ظاهرا منجمان اصفهانی سالها قبل از صوفی به حضور آن -ابر- در صورت فلکی آندرومدا پی برده بودند.

صوفی در صورالکواکب به ۹ جرم زیر اشاره کرده و از آنها را -سحابی- قلمداد کردهاست:

خوشه دوتایی X&H یا ۸۶۹/۸۸۴ NGC -خوشه باز-
خوشه کندو یا ۴۴M -خوشه باز- در صورت فلکی خرچنگ
7M -خوشه باز- در صورت فلکی عقرب
ستارگان نو ـ ۱ و نو ـ۲ در صورت فلکی قوس
ستارگان لاندا- فی ـ ۱ و فی ـ ۲ در صورت فلکی جبار
خوشه چوب لباسی یا ۳۹۹ Cr -خوشه باز- در صورت فلکی سهم
کهکشان آندرومدا یا ۳۱ M در صورت فلکی آندرومدا
۲۳۹۱ IC -خوشه باز- در صورت فلکی بادبان
۲۶۶۹ NGC -خوشه باز- در صورت فلکی بادبان

در اروپا مشاهدات صوفی تا زمان اختراع تلسکوپ ناشناخته باقیمانده بود- طوری که سیمون ماریوس -Simon Marius- سحابی آندرومدا -کهکشان آندرومدا- را در سال ۱۶۱۲ و با یک تلسکوپ معمولی مجددا کشف کرد.

صوفی رازی

فعالیت های نجومی

عبدالرحمن صوفی رازی اشتباهات رصدهای -بتانی- و -بطلمیوس- را اصلاح کرد و خطاهای ایشان را ارایه داد. عبدالرحمن موفق شد که در مجموع 1027 ستاره را با دقت رصد و محاسبه کرده و مشخصات دقیق آنها را به درجه و دقیقه و ثانیه معلوم کند. از این تعداد 15 ستاره قدر اول – 34 کوکب قدر دوم – 206 اختر قدر سوم – 428 ستاره قدر چهارم – 258 ستاره قدر پنجم و 86 ستاره قدر ششم هستند. رازی برای هر صورت فلکی جدولی ترسیم کرده و صورتهای جالبی از آنها عرضه داشته است- سپس در جدول هر صورت فلکی شماره ردیف تعداد ستارگان آن را بصورت حروف ابجد شروع کرده و در خانه دوم جدول نامهای کواکب و مشخصات محل آنها را شرح داده است.

جالبترین توضیح زیر هر جدول این است که وی نورانیت ستارگان را محاسبه کرده و درباره یکایک آنها توضیح داده است. عبدالرحمن با توجه به -قدر- و نورانیت کم و زیاد ستارگان و با تکیه بر استعداد و نبوغ و هوش خدادادیاش حرکات خاص ستارگان را که امروز بنام Frofer Mation است حساب کرد. او به محاسبه تغییر رنگ بعضی از ستارگان مانند ستاره -الغول- نیز پرداخت. سپس به محاسبه زمان طولانی -سحابیهای متغیر- پرداخت و تحقیق کاملی در سحابی -امراه المسلسله- -زن به زنجیر بسته Andromeda بجا آورد که هیچ دانشمندی نمیداند جایی که گالیله با دوربین نجومیاش نتوانست چنین مطالعاتی را انجام دهد عبدالرحمن چگونه آن را کشف کرد.-

کتاب صور الکواکب

صوفی این کتاب را در حدود سالهای 353 هـ.ق -964 م- در 61 سالگی به انجام رسانید. خواجه نصیرالدین طوسی – نخستین بار در 647 هـ.ق کتاب صوفی رازی را از زبان عربی به فارسی برگرداند- تا سال 1843 م که دانشمندی به نام اورگلاندر Arglender کتابی را به نام -محاسبات کیهانی نواختران- در برلین منتشر کرد- دانشمندان ریاضی و نجوم جهان همه اعتراف به سحابی کهکشان نداشتند. چون تحقیق درباره سحابیها و کهکشان آغاز شد پرده ها به کناری رفت و دانشمندان در کتابخانهای متوجه کتابی شدند که در سال 1831 – دوازده سال قبل از کتاب اورگلاند متعلق به عبدالرحمن صوفی رازی و توسط دانشمندی به نام کوسین پیرسوال Caussin Perceval از روی سه نسخه خطی که در کتابخانههای پاریس موجود بوده به زبان فرانسه ترجمه شده است و پس از تحقیق درباره آن کتاب در مییابند که او گلاندر مطالب کتابش را از روی کتاب عبدالرحمن استنتاج کرده بود. قدیمیترین نسخه کتاب صور الکواکب در کتابخانه بادلیان مربوط به فرزند عبدالرحمن است که 26 سال بعد از مرگ پدر در 401 هـ.ق آن را استنساخ و مصور کرده است.

تحقیقات دیگر و رصدهای صوفی

عبدالرحمن در بصره- بغداد و شیراز رصدهایی انجام داد- حتی به نوشته بعضی کتابها در جنوب ایران مدتی به محاسبات نجومی مشغول بوده است. ابوریحان بیرونی در کتاب تحدید النهایات الاماکن نوشته است که رصد میل دایره البروج در شیراز انجام گرفت و وسیلهای که با آن کار میکرده دستگاهی بوده که قطر داخلیاش دو ذراع و نیم بوده است- برابر با 123 سانتیمتر. اعضاء هیاتی که تحت نظر عبدالرحمن مسیول این تحقیق علمی – مشغول به کار بود عبارت بودند از: ابوسهل کوهی – احمد سجزی و نظیف بن یمن که در سال 359 برابر سال 970 هجری این تحقیق را انجام دادند.

کره سماوی

از کارهای دیگر عبدالرحمن صوفی ساختن یک کره سماوی نقرهای است که آن را برای عضدالدوله دیلمی ساخته و در حقیقت یکی از کرههای سماوی بسیار دقیق و جالب است که امروز در موزه قاهره نگهداری میشود و از شاهکارهای تعیین مکانهای صور فلکی روی کره است که بهترین وسیله تایید محاسبات خود اوست.

نام صوفی بر روی کره ماه

نام این دانشمند بزرگ ایرانی را بنام Azof در مدار 22 درجه جنوبی و نصف النهار 13 درجه کره ماه به ثبت رسانیدند. جالب توجه اینکه دانش نجومی امروزه فقط یک نقطه را شایسته نام او ندانسته و 9 نقطه دیگر را به افتخار این دانشمند ایرانی -الصوفی- روی کره ماه نامگذاری کردند.

کشف سحابی ها

و هنوز دانش غرب متحیر است که چگونه عبدالرحمن صوفی رازی بدون داشتن تلسکوپ – سحابیها را کشف کرد -ستارگان سحابی در آسمان به شکل لکههای ابر مانندی دیده میشوند که آنها را ستارگان سحابی یا لطخه میگویند و ستارگان مجتمعی هستند که از فاصلههای دور به مانند لکه ابر نمایان میشوند و میتوان آنها را با تلسکوپ مشاهده کرد که از تودههای گازهای ملتهب درست شدهاند-.

سحابی ها

او از جمله سحابیهای درون صورت فلکی خرچنگ را تعیین کرد. تحقیقی درباره دو سحابی دیگر به نام رازی ثبت شده که یکی در صورت فلکی روباه است Vulpecula و دیگری در صورت فلکی قوس یا -رامی- که اروپاییان آن را به نام Sagittarius میشناسند. دیگر سحابی داخل صورت فلکی تیرانداز است که مورد مطالعه و ترسیم و تثبیت او قرار گرفته است. او ستارگان مزدوج را شناخت و اصلاحی بر نظریه بطلمیوس گذاشت و اصلاحی بر نظریه بطلمیوس گذاشت و آن قدر دقیق و معلوم و مشخص محاسباتی را انجام داد که با آخرین تحقیقات جهان امروز که با جدیدترین وسایل صورت میگیرد برابری میکند.

هویت ایرانی

نام علمی عبدالرحمان صوفی در کتابهای اروپایی باعنوان -Azophi- یا -Azophi Arabus- آمدهاست و برخی از منابع غربی او را عرب معرفی کردهاند. در دانشنامه اخترشناسی آکسفورد -چاپ ۲۰۰۲- که به سرپرستی پاتریک مور تدوین شده- آمدهاست: -صوفی رازی در ایران به دنیا آمد و در ایران هم زندگی کرد.- البته کتاب صورالکواکب را به زبان عربی نوشته که این دلیل بر عرب دانستن او نمیشود. چرا که در آن زمان برای حفظ اثر علمی باید به عربی مینوشتند. کتاب -صور الکواکب الثابته- بعدها توسط خواجه نصیرالدین طوسی -سازنده رصدخانه مراغه در ۷۵۰ سال پیش- به فارسی ترجمه شد.
در کتاب تاریخ نجوم اسلامی نوشته آلفونسو نلینو و ترجمه احمد آرام تعریفی از اعراب ارایه شدهاست. نویسنده در این کتاب معتقد است که منظور از اعراب- تمام کسانی هستند که در ممالک اسلامی با زبان عربی کار میکردند یعنی مینوشتند- میخواندند و غیره. چه عرب- چه ایرانی- چه اندلسی و چه مسلمان و مسیحی با این تعریف میتوانند از اعراب و عربیزبان محسوب شوند.

بزرگداشت

انجمن بینالمللی نجوم به پاس تجلیل از خدمات علمی صوفی- یکی از دهانههای ماه را به نام او ثبت نمود: دهانه صوفی -Azophi- در عرض جغرافیایی ۱٫۲۲ درجه جنوبی و ۷٫۱۲ شرقی واقع شده و ۴۷ کیلومتر قطر دارد.
سیارک ۱۲۶۲۱ الصوفی به افتخار او نامگذاری شده است.
از سال ۱۳۸۵ خورشیدی انجمن نجوم ایران-شاخه آماتوری به کوشش پوریا ناظمی رقابتی رصدی را به یاد بود این رصدگر بزرگ ترتیب دادهاست که مشابه با رقابت ماراتن مسیه- رصدگران باید در طول یک شب ۱۲۴ جرم غیرستارهای از جمله اجرام صوفی -به جز ابر ماژلانی که از ایران قابل رصد نیست- را رصد کنند. دومین رقابت رصدی صوفی از سوی شاخه آماتوری انجمن نجوم ایران و با همکاری و حمایت استانداری سیستان و بلوچستان و سازمانهای رسمی استان و جمعیت منجمان مهبانگ در دامنههای تفتان برگزار شد.
در موزه قاهره- یک کره ستارهشناسی از جنس نقره که شاهکاری است از صوفی- نگهداری میشود.
در ۷ سپتامبر ۲۰۱۶ مصادف با ۱۱۱۳مین سالروز تولد عبدالرحمن صوفی و به افتخار او و در بزرگداشت شخصیت علمی او- موتور جستجوی گوگل گوگل دودل صفحه اصلی خود را در کشورهای عربی و شمال آفریقا تغییر داد.

صوفی رازی

درگذشت

این منجم بزرگ در ۸ محرم سال ۳۷۶ هجری قمری برابر با ۲۵ مه ۹۸۶ میلادی در شهر شیراز دیده از جهان فروبست و در همان شهر به خاک سپرده شد.

منبع :

دانشنامه رشد

پرشین وی

ویکی پدیا

انجمن اجتماع اندیشه - تمامی انجمن‌ها ]...